De katholieke kerk wordt vaak verweten dat zij aan de kant van de kolonisator stond en de onderdrukking heeft onderbouwd. De waarheid is gecompliceerder: er groeide ook een kritisch bewustzijn, dat in opvoeding en vorming werd meegegeven. Anton de Kom kwam uit een katholiek gezin en doorliep de St. Paulusschool. Kort daarna behaalde hij zijn boekhouddiploma. Reeds toen beheerste hij Engels, Frans, Duits, Sranan en Papiamento. Wie van de Paulusschool kwam, had een voorsprong om iets te betekenen op wetenschappelijk en maatschappelijk gebied.

In aanloop naar de viering van onze staatkundige onafhankelijkheid staan wij stil bij zijn gedicht. De strijd om vrijheid was nooit die van één groep: ook de inheemsen en de marrons (nazaten van weggelopen tot slaaf gemaakten) in hun dorpsgemeenschappen hebben gestreden voor hun land en hun vrijheid. Achter het gedicht vindt u een toelichting en een uitleg van de oude woorden.

Vaarwel, Akoeba, Vaarwel!

Vaarwel, Akoeba, mijn vrouw, mijn schat, vaarwel!

Strijden ga ik! Eerst nà d’overwinning

kom ik terug….

Lang heel lang heeft men ons getart.

Eerst gekocht en verkocht en dan geslagen.

Op ons beider gezicht staat het merk gebrand

van des meesters naam, ten eeuwigen dage.

Vaarwel, Akoeba, mijn vrouw, mijn schat, vaarwel!

Strijden ga ik! Eerst nà d’overwinning

kom ik terug….

’t Was op de plantage, dat ik jou vond.

Je had nog een moeder, waar is die gebleven?

En je broeders en zusters? Zij rusten in den grond,

men heeft ze allen den dood in gedreven.

Vaarwel, Akoeba, mijn vrouw, mijn schat, vaarwel!

Strijden ga ik! Eerst nà d’overwinning

kom ik terug….

Weet je nog van dien avond, vrouw,

dat ik je met mij had meegenomen?

De meester was dronken, hij brulde en wou

dat je bij dien smeerlap in ’t nest was gekomen.

Vaarwel, Akoeba, mijn vrouw, mijn schat, vaarwel!

Strijden ga ik! Eerst nà d’overwinning

kom ik terug….

Nu sta je hier voor mij, jij dappere vrouw!

Beproef me, ‘k ben sterk en sterk ga ik henen.

‘k Ben dubbel zoo moedig, Akoeba, door jou.

Zie, deze vuisten zijn hard als de steenen.

Vaarwel, Akoeba, mijn vrouw, mijn schat, vaarwel!

Strijden ga ik! Eerst nà d’overwinning

kom ik terug….

Hoor je het blanke volk al? hun heir *

spreekt als de tallooze bladren der boomen.

Voor ze verslagen zijn keer ik niet weer.

Kus mij!…. de witte soldaten komen.

(Bewerkt naar A. de Kom).

·      *In dit gedicht betekent heir niet erfgenaam, maar: leger, troepenmacht, een grote menigte soldaten. Dus deze zin: Hoor je het blanke volk al? Hun heir spreekt als de talloze bladeren der bomen. Dit betekent in modern Nederlands: Hoor je het blanke volk al? Hun leger ruist als talloze bladeren van de bomen.

Analyse van “Vaarwel, Akoeba”

Wie was Anton de Kom?

Anton de Kom (1898-1945) was een Surinaamse schrijver en verzetsman, geboren in Paramaribo als zoon van een vader die nog in slavernij werd geboren. Hij woonde lang in Nederland. In 1934 verscheen zijn boek Wij slaven van Suriname, waarin hij de geschiedenis van slavernij en koloniale onderdrukking vanuit Surinaams perspectief vertelt. In de Tweede Wereldoorlog zat hij in het Nederlandse verzet. Hij werd gearresteerd en overleed in 1945 in kamp Sandbostel in Duitsland. Voor veel Surinamers is hij een symbool van waardigheid en strijd tegen onrecht.

Waar gaat het gedicht over?

Een man neemt afscheid van zijn vrouw Akoeba om te gaan strijden tegen het onrecht van de slavernij. Het is een gedicht over liefde, pijn en moed. Het speelt in de tijd van de slavernij, en het is de stem van de onderdrukten zelf die hier spreekt.

Opbouw en stijl

·       Het refrein. Vijf keer klinkt: “Vaarwel, Akoeba, mijn vrouw, mijn schat, vaarwel! Strijden ga ik! Eerst nà d’overwinning kom ik terug….” De herhaling werkt als een gebed of afscheidsritueel. De puntjes aan het eind laten onzekerheid horen: komt hij wel terug?

·       De coupletten. Daartussen blikt de man terug op wat hen is aangedaan. Daarna richt hij zich weer op de toekomst.

·       Het slot. Het gedicht eindigt abrupt: “Kus mij!…. de witte soldaten komen.” Het afscheid is er niet meer één van woorden. De strijd begint al.

De thema’s

1.        Vernedering en eigendom. Mensen werden “gekocht en verkocht en dan geslagen”. Het brandmerk met de naam van de meester laat zien dat zij als bezit werden behandeld. Het merk staat er “ten eeuwigen dage”, en de wond blijft dus voor altijd.

2.        Verlies van familie. Akoeba’s moeder, broers en zussen leven niet meer. Het gedicht zegt dat zonder opsmuk: “men heeft ze allen den dood in gedreven”.

3.        Geweld tegen vrouwen. De dronken meester wilde Akoeba voor zichzelf. De man heeft haar toen meegenomen. Het gedicht noemt niet alles openlijk, maar zegt genoeg.

4.        Liefde als kracht. De man is “dubbel zoo moedig” dankzij Akoeba. Zij is geen slachtoffer, maar een “dappere vrouw”. Hun liefde geeft hem de moed om te vechten.

5.        Overmacht en vastberadenheid. Het “blanke” leger is zo talrijk als “de bladeren der boomen”. Toch zegt hij: “Voor ze verslagen zijn keer ik niet weer.” Hij weet dat de kans klein is, maar kiest toch voor verzet.

Waarom raakt dit lezers van Omhoog?

Het gedicht sluit aan bij wat ook de kerk leert: elk mens heeft waardigheid. Slavernij ontkent dat. De liefde tussen man en vrouw is hier het tegenovergestelde van de wreedheid van de meester. Het gedicht herinnert er ook aan dat de pijn van de slavernij nog doorwerkt in families en in ons gedeelde verleden.

Oude woorden en uitdrukkingen uitgelegd

Categorieën:geloof en leven